لشكر آن حضرت ظاهر گشت مناسب چنين سخنى نبود ، بلكه تناسبى با آغاز خلافت آن حضرت دارد و اگر سيّد رضى زمان صدور آن را بعد از بازگشت از صفّين دانسته ، اشتباهى از او نيست ، او آنچه را در كلمات پيشينيان يافته ، بازگو كرده است و چه بسا اشتباه از سابقين باشد . « 1 » به گفتهء بعضى از دانشمندان اين سخن را در بارهء كسى بايد گفت كه كوه علم و درياى وقار و اسطورهء مقاومت و جهاد نباشد . شخصى با سعهء صدر على ( ع ) هرگز در برابر چنين حادثه‌اى خودش را نمى بازد و روح بلند و فكر گستردهء او اجازه نمىدهد كه پريشان حال و مضطرب و مشوّش گردد ، بلكه به عكس ، همان گونه كه گفتيم اين خطبه به مردم هشدار مىدهد كه تسليم تبليغات مسموم و تلاشهاى شيطانى حاكمان شام نشوند و از بازگشت به عصر جاهليّت بپرهيزند و آن گونه كه حق به اهلش باز گشته ، دست از آن بر ندارند و محكم ، تا آخر بايستند . اين كه ابن ابى الحديد معتقد است پيروزى در اين ميدان از آن معاويه بود و با جملهء : « الآن اذ رجع الحقّ الى اهله ، اكنون حق به اهلش بازگشته » تناسبى ندارد صحيح به نظر نمىرسد ، زيرا : اوّلا : معاويه هرگز در اين ميدان پيروز نشد ، تنها از يك شكست قطعى بر اثر نيرنگ عمرو بن عاص نجات يافت و على ( ع ) همچنان حق را در اهلش ( خودش و اهل بيت ) مىبيند و به مردم هشدار مىدهد ، مراقب باشند كه حق از اهلش گرفته نشود . ثانيا : داستان حكميّت و داورى زشت و ظالمانهء عمرو بن عاص - بر خلاف آنچه بسيارى فكر مىكنند - به هنگام حضور امام در صفّين واقع نشد بلكه چند ماه بعد از آن صورت گرفت و جالب اين كه خود ابن ابى الحديد در جاى ديگر به اين

--> ( 1 ) شرح ابن ابى الحديد ، جلد 1 ، صفحهء 143 ( با كمى تلخيص ) .